Pionierzy farmakologii klinicznej w Polsce

prof. Krystyna Orzechowska-Juzwenko

Prof. dr hab. n. med. Krystyna Orzechowska-Juzwenko urodziła się w Łodzi, gdzie spędziła lata dzieciństwa, otoczona miłością rodziców i ukochanej babci – Elżbiety, którzy nazywali Ją zdrobniale Anisia. Zarówno mama, jak i babcia były lekarkami. Niestety, beztroskim dzieciństwem, które miało m.in. zapach róż w kolorze łososiowym, nie cieszyła się długo. Wskutek działań wojennych, po wybuchu II wojny światowej, znalazła się wraz z rodziną w Pińsku, skąd, jako ofiara represji reżimu sowieckiego za nie wyrażenie zgody na przyjęcie przez rodzinę obywatelstwa radzieckiego, została wywieziona do łagru stalinowskiego na głębokiej północy Rosji w obwodzie Archangielskim. Tam przeżyła gehennę nieludzkiego traktowania, by po tak zwanej amnestii znaleźć się w mieście Kungur na Uralu, gdzie spędziła 5 lat. W 1943 r. NKWD aresztowało tam jej ojca jako członka Polskiego Poselstwa i męża zaufania, opiekuna Polaków znajdujących się wówczas na Uralu. Po torturach w więzieniu śledczym, został wywieziony do łagru i tam zamordowany. Pani Profesor w swojej niezwykłej książce pt. „Dlaczego? Wspomnienia syberyjskie i inne” napisała, że na zawsze pozostał Jej autorytetem i przed podjęciem każdej decyzji życiowej już w wieku dorosłym, zawsze rozważała, jakby ją ocenił.
Po powrocie do Polski uczęszczała do szkoły początkowo w Bielawie, a następnie we Wrocławiu, gdzie uzyskała świadectwo dojrzałości. Jako licealistka, była członkiem, amatorskiego zespołu baletowego i teatralnego, który uzyskał I nagrodę na Ogólnopolskim Festiwalu Amatorskich Zespołów Teatralnych w Warszawie. W jury zasiadali Ludwik Solski i Leon Schiller, którzy zaproponowali jej, jako grającej jedną z głównych ról, studia na Wydziale Aktorskim w Warszawie bez egzaminu wstępnego. Po długich rozterkach dotyczących wyboru między sztuką aktorską a sztuką i wiedzą lekarską zwyciężyła jednak medycyna. Pani Profesor ukończyła w 1957 roku Wydział Lekarski Akademii Medycznej we Wrocławiu. W 1961 roku uzyskała I stopień, w 1967 roku II stopień specjalizacji z zakresu chorób wewnętrznych a w 1980 roku specjalizację z zakresu farmakologii klinicznej.
W 1976 roku uzyskała stopień naukowy doktora habilitowanego. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż była to pierwsza w Polsce habilitacja z zakresu farmakologii klinicznej. W 1988 roku otrzymała tytuł naukowy profesora.
W latach 1979-2003 Profesor Orzechowska-Juzwenko była kierownikiem Katedry i Zakładu Farmakologii Klinicznej, jednocześnie twórcą i organizatorem tej placówki, jednej z pierwszych w Polsce.
Jej dorobek naukowy obejmuje łącznie ponad 400 prac, w tym książki, podręczniki i skrypty.
Działalność naukowo-dydaktyczną na Wydziale Lekarskim Profesor Krystyna Orzechowska-Juzwenko rozpoczęła w Zakładzie Farmakologii jeszcze jako studentka. Pracowała początkowo pod kierunkiem profesora Józefa Hano, a następnie profesora Mariana Wilimowskiego, będąc jednocześnie aktywną jako lekarz praktyk w III Klinice Chorób Wewnętrznych kierowanej przez profesora Edwarda Szczeklika, później w Klinice Hematologicznej kierowanej przez profesor Sabinę Kotlarek-Haus.
Działalność naukowa prof. Orzechowskiej-Juzwenko przed habilitacją dotyczyła głównie farmakologii doświadczalnej układu nerwowego i obejmowała badania nowych związków o spodziewanym działaniu uspokajającym, psychotropowym i przeciwbólowym.
Dalszy kierunek obejmował zagadnienia kliniczno-farmakologiczne związane z indywidualizacją farmakoterapii. Dotyczyły one problemów z dziedziny farmakokinetyki klinicznej, patofarmakokinetyki, farmakogenetyki, z zakresu klinicznych następstw niepożądanych działań leków, przede wszystkim interakcji leków, ponadto farmakoterapii monitorowanej stężeniami leków w organizmie, metod klinicznej oceny nowych leków.
Pani Profesor była członkiem wielu krajowych i zagranicznych towarzystw naukowych oraz komisji m.in. współzałożycielem i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Farmakologii Klinicznej, członkiem Komitetów Redakcyjnych czasopism: Problemy Terapii Monitorowanej, Postępy Farmakologii Klinicznej i Terapii, Onkologia Polska, Farmacja Współczesna oraz członkiem Rady Naukowej Wydawnictwa MedPharm Polska.
Na podkreślenie zasługuje, iż przez wiele lat prof. Orzechowska-Juzwenko była wiceprzewodniczącą i przewodniczącą Komisji Etyki Badań Naukowych przy Akademii Medycznej we Wrocławiu, konsultantem regionalnym w dziedzinie farmakologii klinicznej dla województwa dolnośląskiego, członkiem Międzynarodowej Komisji Naukowej Bioetyki UNESCO.
Za wybitne zasługi została wielokrotnie odznaczona, m.in. Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Złotą Odznaką Honorową „Academia Medica Wratislaviensis”, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Pani Profesor mimo dużej aktywności zawodowej nigdy nie pozwoliła odebrać sobie ulubionych dyscyplin sportowych – narciarstwa, tenisa, pływania, ale także jazdy konnej i jazdy na rowerze. Nie tylko uprawiała sport, ale i na tym polu swojej działalności odnosiła sukcesy. Kochała literaturę piękną i teatr. Była osobą o niezwykłej energii, pełną radości życia, fantastycznie opowiadającą dowcipy i anegdoty, które można zanleźć w książce pt. „Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu w anegdocie”.
W wielu publikacjach znajdują się dane biograficzne Profesor Orzechowskiej-Juzwenko, a w jednej z nich została wydrukowana Jej dewiza, która brzmi następująco:

• służyć ludziom i okazywać im życzliwość,
• nie tolerować przemocy, złośliwości i fałszu,
• przestrzegać dyscypliny organizacji codziennych obowiązków,
• intensywnie pracować i czynnie wypoczywać”.

Po śmierci przyjaciółki dr Lidii Kędzierskiej-Goździk – wieloletniego adiunkta w Katedrze Farmakologii prof. Orzechowska-Juzwenko napisała piękny wiersz pt. „Trwanie”, którego ostatnie strofy są aktualne w odniesieniu do niej samej „Byłaś gorzkim w ostatnich chwilach istnieniem, które Ciebie opuściło i zamieszkało w pamięci nas Pozostawionych w bólu po Tobie”

Profesor Krystyna Orzechowska-Juzwenko była i jest dla całego środowiska lekarzy i farmaceutów zajmujących się tematyką farmakologii klinicznej Mistrzem – wzorem do naśladowania.

Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Stanisław Herman
(17.12.1935 – 04.05.2010)
był specjalistą w dziedzinie farmakologii, farmakologii klinicznej i chorób wewnętrznych, kierownikiem Katedry Farmakologii i Zakładu Farmakologii Klinicznej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Został członkiem czynnym Polskiej Akademii Umiejętności, członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk, członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii, doktorem h.c. Śląskiego Uniwersytetu Medycznego oraz Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.

Współautor 18 podręczników z farmakologii, farmakologii klinicznej oraz farmakoterapii. Jest również autorem i współautorem 291 oryginalnych prac naukowych, z zakresu psychofarmakologii i farmakologii klinicznej w większości opublikowanych w czasopismach o zasięgu międzynarodowym.

Został członkiem Rady Naukowej Instytutu Farmakologii PAN w Krakowie, współredaktorem Polish Journal of Pharmacology, członkiem Centralnej Komisji ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych. W latach 1975-1978 był sekretarzem, a w latach 1985-1987 przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Farmakologicznego. Był członkiem Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego i Komitetu Badań Naukowych.

Pobyty zagraniczne:

• 1996 – 1967 – studia podoktorskie w Zakładzie Farmakologii Biochemicznej Narodowych Instytutów Zdrowia w Betheździe pod kierunkiem Bernarda B. Brodiego, dzięki stypendium Rikiera uzyskanym w drodze konkursu międzynarodowego;
• 1972 – 1973 – „profesor wizytujący” (stypendium WHO) w zakładach farmakologii klinicznej w Royal Postgraduate School w Londynie, Karolińska Instytutet, Emory University, Atlanta.

Głównymi Jego osiągnięciami naukowymi były m.in.: opracowanie oryginalnej metody wstrzyknięć do komór bocznych mózgu szczurów i myszy; odkrycie ośrodkowego działania tuftsyny, silnego czynnika immunostymulującego, co przyczyniło się do potwierdzenia zależności układu immunologicznego od ośrodkowego układu nerwowego; opisanie działania neuroleptyków i leków antydepresyjnych na wydzielanie cytokin z makrofagów i komórek zabójców. Wykazał że:

• u chorych na schizofrenię występuje zmniejszenie uwalniania interleukiny-2 z limfocytów, w okresie ich leczenia za pomocą pernazyny lub haloperidolu przez miesiąc występuje dalsze obniżenie uwalniania IL-2 natomiast występuje wyraźny wzrost rozpuszczalnego receptora IL-2R oraz wzrost odsetka komórek +CD4.

Po zorganizowaniu Zakładu Farmakologii Klinicznej od 10-ciu lat zaczęto prowadzić badania nad farmakoimmunologią układu krążenia.

• u chorych z hiperlipoproteinemią IIb  występuje wyraźny wzrost TNF alfa oraz IF gamma.

Po jednomiesięcznym leczeniu za pomocą mikronizowanego fenofibratu występuje normalizacja stężenia badanych cytokin w osoczu.

• udowodniono normalizację molekuł adhezyjnych sICAM, vVCAM-1 i MCP-1 u chorych z hiperlipoproteinemią IIa i IIb  pod wpływem jednomiesięcznego leczenia za pomocą mikronizowanego fenofibratu.

Członkostwo Towarzystw:

• Polskie Towarzystwo Farmakologii Klinicznej, członek założyciel
• New York Academy of Sciences (wówczas z wyboru) członek
• Europ. Soc. Biochemical Pharmacology, członek
• Europ. Soc. of Neuropharmacology, członek.
• Arbeitsgemeischaft fűr Neuropsychopharmacologie, członek
• European College of Neuropsychopharmacology,  członek
• European Behavioural Pharmacology Society, członek
• Deutsche Gesellschaft fűr Klinische Pharmacologie, członek
• Polskie Towarzystwo Farmakologiczne – członek – założyciel, sekretarz, prezes
• Polskie Towarzystwo Fizjologiczne, członek
• Polskie Towarzystwo Biochemiczne, członek
• Towarzystwo Internistów Polskich, członek
• Towarzystwo Terapii Monitorowanej, członek
• Polskie Towarzystwo Anestezjologii i Intensywnej Terapii – członek honorowy.

Prof. Herman został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Polonia Restituta.

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Wójcicki (1933–2015) rozpoczął pracę w Pomorskiej Akademii Medycznej w 1957 roku, po ukończeniu studiów na Wydziale Lekarskim PAM. W latach 1957–1973 pracował jako asystent, starszy asystent, a następnie adiunkt w Zakładzie Farmakologii. W 1974 r. zorganizował pierwszą w Polsce Pracownię Farmakologii Klinicznej i był jej kierownikiem w latach 1974-1983. W 1983 r. Pracownia została przekształcona w Zakład Farmakologii Klinicznej, którym kierował nadal prof. Jerzy Wójcicki aż do 1993 r. W tym też czasie pełnił funkcję zastępcy dyrektora Instytutu Farmakologii i Toksykologii (1983–1993). W roku 1993 został powołany na stanowisko kierownika Katedry Farmakologii i Toksykologii (1993–2000) przekształconej w 2000 roku w Katedrę Farmakologii (2000-2003). W tym czasie pełnił jednocześnie funkcję kierownika Zakładu Far­makologii Doświadczalnej i Klinicznej (1993–2003).

Stopień doktora nauk medycznych uzyskał w 1966 r. w Pomorskiej Akademii Medycznej na podstawie rozprawy doktorskiej pt.: „Próby farmakologicznego leczenia zmian wywołanych przewlekłym stosowaniem alkoholu etylowego u białych szczurów.” W 1972 r. otrzymał stopień doktora habilitowanego nauk medycznych w zakresie medycyny w Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie na podstawie rozprawy pt.: „Wybrane aspekty farmakoterapii kardiomiopatii doświadczalnej”. W 1982 r. otrzymał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego, natomiast w 1989 r. tytuł profesora zwyczajnego.

Prof. J. Wójcicki w czasie swojej działalności naukowej odbył liczne staże zagraniczne i krajowe m.in.: Deptartment of Pharmacology, University of London King’s College, Lon­dyn 1967 (3 miesiące), Department of Oncology, University of Wisconsin, Madison USA, 1967–1968.

Spośród najważniejszych osiągnięć Prof. J. Wójcickiego należy wymienić: wprowadzenie do lecznictwa oryginalnego preparatu przeciwmiażdżycowego Cynarex, odkrycie właściwości przeciwmiażdżycowych wyciągu z miłorzębu (Ginkgo biloba) oraz selenu stosowanego łącznie z witaminą E, ponadto wykazanie, że wyciągi z pyłków kwiatowych działająprzeciwmiażdżycowo i ochronnie na komórkę wątrobową, opracowanie zasad prawidłowej farmakoterapii w stanach patologicznych, m.in. u pacjentów z hiperlipidemią oraz u chorych pozbawionych jednej nerki.

Prof. dr hab. J. Wójcicki jest autorem i współautorem ok. 300 publikacji opublikowanych w czasopismach recenzowanych krajowych i zagranicznych (m.in. Atherosclerosis, British Journal of Pharmacology, Drug and Alcohol Dependence, Phytotherapy Research, Pharmazie, European Journal of Drug Metabolism and Pharmacokinetics, Journal of International Medical Rese­arch).  Jest także redaktorem i współautorem następujących podręczników: Farmakoterapia wieku dziecięcego z uwzględnieniem terapii ogólnej, PZWL 1973; Farmakoterapia dla studentów stomatologii, PZWL 1974; Farmakoterapia stomatologiczna, PZWL 1983; Farmakologia kliniczna, PZWL 1993; Terapia monitorowana, PAN 1994; Leki hamujące enzym przekształcający angiotensynę, PAN 1996; Kompendium farmakoterapii dla stomatologów, Volumed 1998.

W czasie długoletniej aktywności naukowej Prof. J. Wójcicki był członkiem Komitetu Terapii Doświad­czalnej PAN, Komisji Farmakologii Klinicznej PAN oraz Komisji Terapii Kontrolowa­nej PAN.

Prof. dr hab. Jerzy Wójcicki był wieloletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Far­makologicznego, Towarzystwa Internistów Polskich, Szczecińskiego Towarzystwa Na­ukowego oraz European Society of Biochemical Pharmacology. Przez wiele lat był przewodniczącym komisji wydawniczej Polskiego Towarzystwa Far­makologicznego.

Prof. dr hab. Jerzy Wójcicki brał czynny udział w szkoleniu młodej kadry. Był promotorem w 41 przewodach doktorskich oraz opiekunem 4 przewodów habilitacyjnych (K. Kośmider, B. Gawrońska-Szklarz, K-J. Gundremann, M. Droździk).

Za działalność naukową i dydaktyczną wielokrotnie otrzymywał nagrody Rektora PAM, a w 1999 r. nagrodę zespołową Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej. W 2006 r. otrzymał medal „Za zasługi dla Pomorskiej Akademii Medycznej”